YILDIZ SARAYI HAREM YAPILARI
BÜYÜKDERE`DE ART NOUVEU BİR YAPI
MİHRİMAH SULTAN CAMİİ (ÜSKÜDAR)
ARKEOLOJİ MÜZESİ
VAHDEDDİN KORUSU
RÜSTEM PAŞA CAMİİ
RAGIP PAŞA KÜTÜPHANESİ
KAYGUSUZ BABA TEKKESİ
TOPKAPI SARAYI REVAN KÖŞKÜ
SİNAN PAŞA CAMİİ ŞADIRVANI
AZAPKAPI SOKOLLU CAMİİ
OKAN AİLESİ KÖŞKÜ (SULTANAHMET)
SULTANAHMET CAMİİ
ŞAH SULTAN CAMİİ (EYÜP)
ARTDECO APARTMAN
ALMAN ÇEŞMESİ
YAĞLIKÇI RAŞİTPAŞA YALISI
KANDİLLİ`DE AHŞAP KÖŞK
SÜLEYMANİYE HALİÇ MEDRESELERİ
ÇAMLICA VİLLALARI
ARNAVUTKÖY OFİS BİNASI
 

Yeri: İstanbul-Sultanahmet
Yapım Yılı: 1863 (H.1280)
Yaptıran: Bolu`lu Akkavukzade Kaygusuz İbrahim Baba
Mal Sahibi: Vakıflar Genel Müdürlüğü
İşin Adı: Rölöve-Restitüsyon-Restorasyon Projeleri

 

KAYGUSUZ TEKKESİ

Eminönü İlçesi`nde, Sultanahmet`te, Alemdar Mahallesi`nde, İncili Çavuş Sokağı ile aynı adı taşıyan çıkmazın kavşağında yer almaktadır.

Kadiri tarikatına bağlı Bolulu Akkavukzade Kaygusuz İbrahim Baba (ö. 1873) tarafından 1280/1863-64`te kurulmuştur, ilk inşa edildiği şekliyle günümüze gelebilen bu yapı, tekkelerin kapatılmasından (1925) sonra bakımsızlıktan harap düşmüş, yakın bir tarihte tevhidhanenin çatısı ve du¬varlarının büyük kısmı çökmüştür. Günü¬müzde zemin katı kısmen dükkân olarak kullanılmaktadır.

Tekke listelerinde "Kaygusuz Baba" ve "Şeyh Kaygusuz" adları ile de anılan bu kuruluşta, Kaygusuz İbrahim Baba`nın vefatından sonra meşihat görevini sırayla halifeleri Fındıklı (Molla Çelebi) Camii imamı Süleyman Sabri Efendi (ö. 1880), Aksaray`da Oğlanlar Tekkesi(->) Şeyhi Şerif Ali Efendi`nin oğlu el-Hac Mehmed Sunarı Baba (ö. 1885) ve el-Hac Mustafa Şev¬ki Efendi üstlenmişlerdir. Sefîne`de son postnişinin Hacı Rızaeddin Efendi adında bir kimse olduğu belirtilir. Kaygusuz Tekkesi şeyhlerinin, eski bir tarikat geleneği olarak cuma namazlarından sonra Sultan Ah¬med Camii`nde Kadirîhane Tekkesi(->) postnişinine vekâleten Kadiri ayini icrası ile görevli oldukları bilinmektedir. Tekkenin ayin günü Bandırmalızade A. Münib Efendi`nin Mecmua-i Tekâyâsında pazar, Sefine`de ise pazartesi olarak verilmektedir. Dahiliye Nezareti`nin 1301/1885-86` da hazırlattığı istatistik cetvelinde Kaygusuz Tekkesi`nde 3 erkek ile 2 kadının ikamet ettiği kayıtlıdır. Türbesi ya da naziresi olmayan tekkenin banisi Kaygusuz İbrahim Baba, Karacaahmet Mezarlığı`nda gömülüdür.

Kaygusuz Tekkesi kısmen iki, kısmen üç katlı, "T" biçiminde ahşap bir binadır. "T" nin bacağını selamlık, batı kanadını harem, doğu kanadını ise zemin katta selam¬lık, üst katta tevhidhane işgal eder. Yapıya İncili Çavuş Sokağı üzerindeki batı cephesinde yer alan iki kapıdan girilmekte, kuzeydeki kapı selamlık ile tevhidhaneye, güneydeki ise doğrudan hareme geçit vermektedir. Cümle kapısı niteliğindeki kuzey girişini ince uzun bir taşlık izlemekte, bu taşlığın güney duvarındaki kapıdan hareme geçilebilmektedir. Taşlığın sonundaki yamuk planlı sofadan üç kollu bir merdivenle birinci kata çıkılmakta, söz konusu sofanın güney yönünde, yan yana meydan odası ile kahve ocağı yer almaktadır. Bu iki mekânı ayıran duvara pencereler açılmış, ayrıca kahve ocağı meydan odasına ve sofaya açılan birer servis penceresi ile dona¬tılmıştır. Birinci katın sofasından tevhidhane ile şeyh odasına geçilir. İncili Çavuş Çık-mazı`na açılan pencerelerin aydınlattığı şeyh odasında bir yüklük bulunmaktadır.

Kuzeybatı köşesi pahlanmış olan tevhidhane düzgün olmayan kare bir alana (7x7 m) sahiptir. Tevhidhanenin girişi pahlı köşede yer almakta, geleneksel Türk ev mimarisine bağlanan bu durum, son dönemde ahşap tekke binalarında sivil mimari geleneklerinin ne derecede etkin olduğunu göstermektedir. Güney duvarının eksenine, yıkılmış olan ancak yarım daire planlı olduğu tahmin edilebilen mihrap, mihrabın sağına iki, soluna bir pencere yerleştirilmiş, diğer duvarlar sağır bırakılmıştır. Tevhidhanede ne erkekler, ne de kadınlar için mahfil bulunmakta, oldukça alçak tutulan tavanın ortasında, çatı altında gizlenen 3 m çapında bağdadî bir kubbe görülmektedir.

Selamlığın ikinci katı ile harem bölümünde, sofalara açılan yüklüklü odalar ve helalar yer alır. Haremin zemin katındaki ufak taşlığın güneyinde halen dükkân olarak kullanılan ve özgün biçimini kaybetmiş bulunan mekânın, baca kalıntılarından zamanında mutfak olarak kullanıldığı anlaşılır.

Kaygusuz Tekkesi, geç döneme ait ahşap İstanbul tekkelerinin hemen hepsi gibi, dış görünümü itibariyle çevresindeki meskenlerden ayırt edilmemektedir.

Bibi. Münib, Mecmua-i Tekâyâ, 8; îhsaiyat II, 19; Vassaf, Sefine, V, 272; Zâkir, Mecmua-i Tekâyâ, 38; Behçetî 1. Hakkı el-Üsküdarî, Me-râkid-iMu`tebere-i Üsküdar, ist., 1976, s. 47.

İsmail Rumi Türbesi’nin üzerindeki bronzdan dökülmüş destarlı Rumi tacı.MBaha TANMAN
Tanman,M.Baha.,’’Kaygusuz Tekkesi’’,İstanbul Ansiklopedisi,c.4,Kültür Bakanlığı ve Tarih Vakfı Ortak Yayını,İstanbul,1994.s.500.

KAYGUSUZ BABA TEKKESİ

Dini mimariyi sivil mimari ile buluşturan tekkeler, ahşap veya kagir olarak inşa edilmiş, kendine özgü programlarının gereği tasarımları da değişken olmuştur. Özellikle ahşap olanlar, kimi kez önceden planlanarak inşa edilmiş, kimi kez de vakıf sahibinin kendi ahşap mülkünü, çoğu zaman oturduğu evini kısmi değişikliklerle tekke haline getirmesi sonucu tesis bulmuştur. Bu sebeplerle İstanbul tekkelerini ahşap İstanbul evlerinden ayırabilmek neredeyse imkânsız hale gelmiştir. Ahşap evlerin sıralı olduğu bir İstanbul sokağında tekkeyi evden ayırmak hayli zordur. Bunun için ya dışa çıkıntılı bir mihrap ya da kapı üzerinde kitabe gerekir ki, kitabesi bulunmayan pek çok tekke vardır. Yoksa ahşap tekkeyi tipik bir ev sanmanız pekâla mümkündür.

İşte Kaygusuz Baba Tekkesi de bitişiğindeki evlerden farklı olmayan sıradan bir ahşap ev sanılabilecek tekkelerdendir. Sultanahmet semtinde eski adıyla Toprak yeni adıyla İncili Çavuş Sokağı`nda sıralanan ahşap binalardan biri olarak 38 ada, 9 parselde yer alır. Günümüze gelinceye dek önemli ölçü de tahrip edilmiş olan tekkenin, teselli bu¬lunacak tek yanı yayınlamakta olduğumuz tahrip öncesine ait resimleri ve yapılmış rölövesidir.

Tekke binası tek bir yapıdan meydana gelir ancak bu yapının iki ayrı girişi vardır ve içerde iki ayrı bina gibi düzenlenmiştir. Zemin katta kapı bağlantıları vardır, iki giriş kapısı yan yana İncili Çavuş Sokağı üzerinde yer alır.

Soldaki kapıdan içinde tevhidhaneyi de bulunduran selamlık kısmına girilir. Üç kat olarak yapılmıştır. Zemin katta taşlık, iki oda ve hela bulu¬nur. Birinci katta ise tevhidhane ve bir oda yer almaktadır. Tevhidhane kareye yakın bir plana sahiptir ve sadece mihrap duvarında pencereleri bulunmaktadır. Sağ tarafında haremlik kısmından girilebilen ahşap kafesli kadınlar mahfeli yer alır. Tevhidhanenin mahfel ile doğrudan bağlantısı yoktur. Tevhidhane 3.55m. yüksekliğinde ahşap pasalı bir tavana sahiptir ve ortasında döşemeden yüksekliği 4.95m. olan ahşap bir kubbe bulunur, üzeri çatı ile örtülüdür. Bu katın üzerinde tek odalı ikinci kat bulunur.

Sağda bulunan kapıdan ise haremlik kısmına girilir. Zemin katta sonradan kapısı kapatılmak suretiyle sokaktan kullanılır bir dükkân haline getirilmiş, tekkenin mutfağı bulunur. Ocak kısmı tahrip edilerek özelliği bozulmuştur. Birinci kata çıkan merdivenden girilebilen +2.00m. kotunda bir hela yer alır. Birinci katta sofa ve iki oda bulunur. Merdiven ikinci kata çıkarken 3. basamaktan girilen dar ve uzun mekân kadınlar mahfelidir.

Buradaki kafeslerin ardından tevhidhaneyi görmek mümkündür. Üçüncü katta da bir sofa ve iki oda yer alır. Ahşap karkas olarak inşa edilen tekkenin duvarları içte bağdadi sıva, dışta ahşap kaplamadır.

Tekkenin zemin katında bulunan kitabeli iki mezar da bugün yoktur. Kitabeleri kaybolmuştur. Bunlar şudur:

1- Tebarekeallah Rabbülale-min, Salih Ağa`nın mahdumu Mustafa ruhuna fatiha, sene 1285(M.1868)
    Ölçüsü: 66 x 40 cm. Kitabe mermer üzerine talik kalemle yazılmıştır.

2- Hacı Muhittin Ağa`nın ruhuna fatiha, sene 1285. Birinci taşın aynıdır.

Tekkenin banisi Eş-şeyh Es-Seyid El Hac İbrahim Kaygusuz Baba`dır. Kadiri tarikatından olup 1281(M.1864) tarihli vakfiyesine istinaden tekkeyi tesis etmiştir. Tekkenin ilk şeyhidir. 17 Zilhicce 1289(M.1872) tarihinde vefat etmiş ve Karacaahmet Mezarlığı`nda demir parmaklıklı özel hazırlanılmış açık türbesine defnedilmiştir. Türbenin mermerden ön cephesinde:"Bende-i Ali âba Kaygusuz İbrahim Baba 1289" yazılı olup, türbe halen bakımlıdır.

Tekkelerin kapatılmasından bugüne kadar kullanım ve zamandan kaynaklanan tahribatın yanı sıra, tekke en büyük darbeyi 1985 Haziran`ında Eminönü Belediyesi tarafından tevhidhanesinin yıktırılması ile görmüştür.

Bugünse alt kapı su deposu, kahvehane-spor toto bayii, üst katı ikametgâh olarak kullanıl¬makta ve çevrenin de bozulması ile eski sokak karakterini kaybederek zaman tahribatına devam etmektedir.

Demirel-İşli,Esin.,’’Kaygusuz Baba Tekkesi’’,Arkitekt-Mayıs-1995,s.66-69.

MEVCUT DURUM

Yapı 1863 - 64 yıllarında, ahşap sivil mimari tarzında inşa edilmiştir. Şehir içinin sıkışık dokusu içinde T şeklinde bir planlaması vardır. Bu planlama tekke mimarisinin; harem-tevhidhane-selamlık bölümlerine de doğal bir imkan sağlamıştır. Selamlık ve tevhidhane bölümleri mevcut değildir. Tevhidhanenin maili inhidam nedeniyle 1985 yılında belediye tarafından yıktırıldığını biliyoruz.

Mevcut kısım harem bloğudur ve son derece harap haldedir.

Selamlık ve tevhidhane alanı üzerinde yan 12 ve 8 parsellere de taşan muhdes tek katlı, eternit örtülü kafeterya olarak kullanılan yapı vardır. Bu yapıya harem zemin katından, tekke ana girişinden ulaşılır. Bu kısımda döşemeler muhdesdir. Sadece orijinal erken devir kapısı harap halde günümüze ulaşmıştır. Hemen yanında harem girişi yer alır ve bu kapı da daha geç devirde değiştirilmiştir. Yine de 20. yy. başı mimarisini yansıtır. Giriş döşemeleri ve yarım kat kadar yukarı çıkan basamakları muhdestir.( dökme mozaik prekast basamaklar )

Yapının iç mimarisi incelendiğinde, mimari niteliklerinin zayıf olduğu gözlenmektedir. Merdiven, küpeşte, kaplama elemanları, pasalı tavanları … v.s. önemli bir özgün mimari nitelik göstermemektedir. Harem girişli matbah mekanı tümden tahrip olmuş, ocağı yok edilmiş,(üst katların dolap içinde bacasını izleyebiliyoruz.) dışdan da muhdes açıklıklar ve kaplamalarla orijinali algılanamaz hale gelmiştir. Merdiven aralarından tevhidhaneye ve tuvalet, mahfel mekanlarına geçişler son derece biçimsiz düzenlenmiştir. Bu arada mekanlar tuvalet ve mutfak olarak yeniden düzenlenmiştir. İç yapı elemanları tümden muhdestir. Tevhidhaneye bakan kadınlar mahfeline ait bir iz kalmamıştır.

İç mekan mimari elemanların niteliksizliğine karşın dış cephe fotoğrafları ve rölövesi incelendiğinde farklı ahşap süsleme elemanlarının kullanıldığını görüyoruz. Bunların niteliklerine baktığımızda geç devirde ilave edildiğini varsayabiliriz. Pek çoğu kaybolmuş olamakla beraber, pencere çevresindeki kübik yaşmak, araları bağlayan dairesel örgeli yatay kuşak, yaşmak altlarındaki ( pervaz ortasına denk gelen ) düz hatlı akıtmaları olan parçalar ve etli saçak koltukaltı silmesi altındaki dendanlar neredeyse Art - Deco (1920 - 30) süsleme karakterini yansıtmaktadır. Bu örgelerin az bir kısmı mevcut olup düşenlerin izleri görülmektedir. Kat arası silmelerinden ince olan yer yer kalmış ve bir kısmı dökülmüştür. Kalın üst silmenin ise ahşap alın üzerinde izi görülebilmektedir.

Cumba altlarında altı adet (üç adet sol cumbada-bir adet köşe açılı sağ köşede ve iki adet sağ cumbada)olması gereken sandık kirişlerden giriş kapısı iki yanındakiler detayları kaybolmuş olmakla beraber mevcuttur.İç karkasları gözükmektedir.Sağdaki üzerinde bir miktar kontur görülebilmektedir. 1981 tarihli rölövesinde, bugün muhdeslerle kapanmış olan zemin sağ kol cumba altlarındakileri görebiliyoruz.

Yapı genel anlamda, İncili Çavuş Sokağına ve sağ yana doğru sehim yapmıştır. Bu sehimler iç duvarların tamamında izlenebilmektedir. Pencereler ahşap giyotindir. Pek çok müdahaleye uğramıştır ve yer yer muhdesleri vardır. Alttan itibaren, kömürlük (tevhidhane altına uzandığından bugün mevcut değil, kapısı var.) tuvalet, kadınlar mahfeli mekanları dış duvarı dolu tuğla yığmadır. Üzerindeki pencerelerin tümü muhdestir.